با وجود همهء اينها ، سفر در هر صورت امر مطبوعى نبود . بدين اعتبار بود كه زمانى خليفه امين در سال 194 ه / 810 م با سفر همسر و كودكان برادر ( و رقيب ) خود مأمون به خراسان - پيش مأمون - به اين دليل كه اين‌گونه سفرها بسيار مشكل است ، موافقت نكرد ، « 668 » دليلش كاملا روشن و قانع‌كننده تلقى شد ( درحالىكه او در حقيقت مىخواست خانواده رقيبش را زير نظر داشته باشد ) . بايد دانست كه در قرون نخستين ، سير و سفر و رفت‌وآمد هنوز به‌وسيله مقررات دولتى محدود نشده بود و هركس مىتوانست بهر طرف آزادانه سفر كند . « 669 » ابتدا در زمان عضد الدولة در دروازه‌هاى شهر - كاملا به تقليد از نمونه‌هاى مصرى و چينى آن ؟ - « 670 » مأموران عبور گمارده شدند ( مثلا در شيراز ) ، كه ورقه هويت ( جواز ) بيگانگان را بازبينى مىكردند . - « 671 » البته سفرهاى زيارتى با وجود همه اين مشكلات رفت‌وآمد به شدت انجام مىشد ؛ اين سفرها اغلب با اهداف تجارتى نيز همراه بود . « 672 » سرعت سفر در مقياس وسيع ، خودبه‌خود به ميزان مسافت ، اوضاع جوى و امنيت جاده‌ها بستگى داشت . ارائه اطلاعات از هر حيث معتبر ، در اين‌باره غير ممكن است « 673 » ؛ منابع به ندرت مطلبى در اين‌باره ثبت كرده‌اند . براى جهت دادن به اطلاعات ، برخى يادداشتها در اين مورد گردآورى شده است : سفر مسعود غزنوى از بلخ به مقرش ( ظاهرا براى جشنى دولتى ) از اوّل مه تا چهارم اكتبر [ شعبان تا محرم ] 428 ه / 1036 م طول كشيد ، « 674 » درحالىكه

--> ( 668 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 118 . ( 669 ) . كتاب الاغانى / بولاق ، ج 19 ، ص 147 . ( 670 ) . رجوع كنيد به Mez 394 با پاورقى 7 و همچنين ص 471 . ( 671 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 429 ؛ مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 403 . - . Lokk . 177 ( 672 ) . تنوخى : الفرج بعد الشدة . ج 2 ، ص 11 . ( 673 ) . طبق معمول ، مسافتهاى زياد را با « سال » محاسبه مىكردند . رجوع كنيد به Umari / Spies و كتابشناسى ارائه‌شده در آنجا . - راه سمرقند به بغداد در حدود نصف سال محسوب مىشد : عقد الفريد ، ج 3 ، ص 258 بالاى صفحه . ( 674 ) . حسينى : اخبار دولة السلجوقية ، ص 4 .